Dava Şartı Olarak Arabuluculuk: Hangi Uyuşmazlıklarda Önce Arabulucuya Gidilir?

Türk hukukunda arabuluculuk uzun süre yalnızca tarafların isteğine bağlı bir alternatif çözüm yolu olarak uygulandı. Ancak 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ile başlayan süreçte, belirli uyuşmazlıklar bakımından arabulucuya başvurmak dava açmanın ön koşulu hâline getirildi. Bugün iş, ticari ve tüketici uyuşmazlıklarının yanı sıra kira, kat mülkiyeti, komşu hakkı ve ortaklığın giderilmesi gibi alanlarda da dava şartı arabuluculuk uygulanmaktadır. Bu yazıda sistemin temel mantığını ve uygulamada dikkat edilmesi gereken noktaları ele alıyoruz.

Dava şartı arabuluculuğun kapsamı

Dava şartı arabuluculuk, kanunun öngördüğü uyuşmazlıklarda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını ve bu sürecin sonuçsuz kalmasını zorunlu kılar. Başlıca uygulama alanları şunlardır:

• İş uyuşmazlıkları: Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi ve işveren alacakları ile işe iade talepleri (7036 sayılı Kanun m.3). İş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan tazminat talepleri ile bunlara bağlı rücu davaları bu kapsamın dışındadır.
• Ticari uyuşmazlıklar: Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri (Türk Ticaret Kanunu m.5/A).
• Tüketici uyuşmazlıkları: Tüketici hakem heyetinin görev alanı dışında kalan ve tüketici mahkemesinde görülecek davalar (6502 sayılı Kanun m.73/A).
• Kira, kat mülkiyeti, komşu hakkı ve ortaklığın giderilmesi: Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu m.18/B ile düzenlenen ve uygulamada sıkça karşılaşılan uyuşmazlıklar. Kira bedelinin tahsiline ilişkin ilamsız icra takipleri gibi bazı istisnalar ayrıca gözetilmelidir.

Süreç nasıl işler?

Başvuru, karşı tarafın yerleşim yerindeki veya görevli mahkemenin bulunduğu yerdeki arabuluculuk bürosuna yapılır. Arabulucu, büro tarafından listeden atanır; taraflar aralarında anlaşarak arabulucu da belirleyebilir. Arabulucu tarafları toplantıya davet eder ve görüşmeleri yönetir. Kanun, sürecin makul bir süre içinde tamamlanmasını öngörür; örneğin iş uyuşmazlıklarında süre üç hafta olup zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabilir, ticari uyuşmazlıklarda ise süre altı hafta olup en fazla iki hafta uzatılabilir.

Görüşmeler sonunda taraflar anlaşırsa bir anlaşma belgesi düzenlenir. Bu belge, taraflar ve avukatları ile arabulucu tarafından imzalandığında ayrıca icra edilebilirlik şerhine gerek olmaksızın ilam niteliğinde belge sayılır. Anlaşma sağlanamazsa son tutanak düzenlenir ve dava yolu açılır.

Uygulamada dikkat edilmesi gerekenler

1. Başvurmadan dava açmamak: Arabulucuya başvurulmadan açılan dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilir.
2. Son tutanağı dava dilekçesine eklemek: Tutanağın aslı veya onaylı örneği eklenmezse mahkeme bir haftalık kesin süre verir; süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir.
3. İlk toplantıya katılmak: Geçerli bir mazereti olmaksızın ilk toplantıya katılmayan taraf, davada kısmen veya tamamen haklı çıksa bile yargılama giderlerinin tamamından sorumlu tutulur ve lehine vekâlet ücretine hükmedilmez.
4. Süreleri takip etmek: Arabulucuya başvurudan son tutanağın düzenlenmesine kadar geçen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü süre hesabında dikkate alınmaz. Buna rağmen, özellikle işe iade gibi kısa süreli taleplerde başvurunun gecikmeden yapılması gerekir.

Arabuluculuk bir formalite değil, uyuşmazlığı daha kısa sürede ve daha düşük maliyetle sona erdirebilecek gerçek bir müzakere imkânıdır.

Dava şartı arabuluculuk, mahkemelerin iş yükünü azaltmanın yanında taraflara uyuşmazlığı kendi iradeleriyle çözme fırsatı sunar. Uyuşmazlığın hangi kategoriye girdiğini, hangi büroya başvurulacağını ve hangi taleplerin sürece dahil edileceğini baştan doğru belirlemek, ileride doğabilecek usulden ret riskini ortadan kaldırır. Görüşmelere talepleri ve belgeleri hazır olarak katılmak da gerçekçi bir uzlaşma zemininin oluşmasını kolaylaştırır.