Makul Sürede Yargılanma Hakkı: Süre Nasıl Değerlendirilir?

Yıllarca süren bir dava, sonunda haklı çıkılsa bile kişiler için ciddi bir mağduriyet yaratabilir. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkının bir unsuru olan makul sürede yargılanma hakkı, Anayasa'nın 141. maddesindeki davaların en az giderle ve mümkün olan süratle sonuçlandırılması ilkesiyle birlikte değerlendirilir. Anayasa Mahkemesine yapılan bireysel başvurular içinde bu konu, sayısal olarak en yoğun alanlardan biri olmuştur.

Süre Ne Zaman Başlar, Ne Zaman Biter?

Anayasa Mahkemesinin yerleşik içtihadına göre değerlendirmeye alınacak süre, yargılamanın türüne göre farklı başlangıç noktalarına sahiptir:

• Hukuk davalarında süre kural olarak davanın açıldığı tarihte başlar.
• İdari davalarda dava açılmadan önce idareye başvuru zorunluysa, bu başvuru tarihi esas alınabilir.
• Ceza yargılamalarında süre, kişinin gözaltına alınması, şüpheli sıfatıyla ifadesinin alınması gibi suçlamanın kişiyi etkilemeye başladığı andan itibaren işler.

Sürenin sonu ise kural olarak kararın kesinleşmesidir. Hükmün icrası da yargılamanın bir parçası sayıldığından, kesinleşmiş kararın uzun süre yerine getirilmemesi de bu hak kapsamında ele alınabilir.

Değerlendirme Ölçütleri

Mahkeme, belirli bir süreyi tek başına makul ya da makul olmayan olarak nitelendirmez. Her dosya kendi koşulları içinde incelenir ve şu ölçütler birlikte değerlendirilir:

1. Davanın karmaşıklığı: Sanık veya taraf sayısı, bilirkişi incelemesi gerekip gerekmediği, yurt dışından delil toplanması gibi unsurlar.
2. Yargılama kademeleri: Dosyanın kaç kez kanun yolu incelemesinden geçtiği ve bozma kararları.
3. Başvurucunun tutumu: Başvurucunun duruşmalara katılmaması, gereksiz erteleme talepleri veya delil sunmada gecikmesi kendisine yüklenebilir.
4. Yetkili makamların tutumu: Uzun süre işlem yapılmaması, dosyanın bekletilmesi, tebligatlardaki gecikmeler devlete yüklenir.
5. Başvurucu açısından önem: İş davaları, nafaka, velayet veya tutuklu yargılamalar gibi konularda daha özenli davranılması beklenir.

Mahkemelerin iş yükünün fazlalığı, Anayasa Mahkemesine göre gecikmeyi haklı gösteren bir gerekçe değildir. Yargı sistemini hakkın gereklerine uygun biçimde düzenlemek devletin yükümlülüğüdür.

Başvuru Yolu Konusunda Dikkat

Makul süre şikâyetlerinin hangi mercie götürüleceği konusunda yasal düzenlemeler zaman içinde değişmiştir. 2018 yılında yapılan değişiklikle İnsan Hakları Tazminat Komisyonunun görev alanı genişletilmiş ve Anayasa Mahkemesi, belirli dönemlerde kendisine yapılan makul süre başvurularını bu Komisyona yönlendirmiştir. Bu nedenle somut olayda öncelikle tüketilmesi gereken bir idari tazminat yolu bulunup bulunmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.

Yargılama Devam Ederken Başvuru

Makul süre şikâyeti, diğer şikâyetlerden farklı olarak, ilgili mevzuatın elverdiği ölçüde yargılama sürerken de ileri sürülebilir. Ancak ihlal tespiti, devam eden davanın sonucunu değiştirmez; daha çok uğranılan manevi zararın giderilmesine yöneliktir.

İhlal Tespitinin Sonuçları

Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiği tespit edildiğinde, Mahkeme genellikle yeniden yargılama yerine manevi zararın giderilmesine yönelik bir tazminata hükmeder. Çünkü bu tür bir ihlal, kararın içeriğinden değil, yargılamanın uzunluğundan kaynaklanır ve geçen zamanın geri getirilmesi mümkün değildir. Bununla birlikte Mahkeme, benzer başvuruların çokluğunun yapısal bir soruna işaret ettiğini kararlarında vurgulamış ve sorunun kaynağının yasama ve yürütme organlarınca ele alınması gerektiğini belirtmiştir. Bu yaklaşım, makul süre ihlallerinin yalnızca bireysel değil, sistemsel bir mesele olarak görüldüğünü göstermektedir.

Uzayan bir dava sürecinde tarafların kendi tutumlarını belgelemesi önemlidir. Duruşmalara katılım, süresinde sunulan dilekçeler ve hızlandırma talepleri, ileride yapılacak bir değerlendirmede gecikmenin kime yüklenebileceğinin tespitinde belirleyici olur.